Początki rybnickiej parafii
Udokumentowane początki rybnickiej parafii sięgają XII wieku. Od tego czasu do 1801 roku
parafialną świątynią był kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny na ulicy Gliwickiej
(na tzw. Górce Kościelnej). Konsekrował go bp wrocławski Żyrosław II
(1170-1198). Tym samym był to najstarszy w tej części Śląska kościół parafialny. Jego fundatorem
był książe opolsko-raciborski Mieszko I Plątonogi. Około 1450 roku drewniany kościół z końca XII
wieku rozebrano, stawiając w tym samym miejscu świątynię murowaną. Składała się ona z kamienno-ceglanego
prezbiterium i nawy głównej długiej na 20 metrów i szerokiej na 8 metrów. Obok kościoła
znajdował się ogrodzony cmentarz. Zasłużonych dla miasta obywateli grzebano pod prezbiterium lub
pod dzwonnicą. Pod koniec XIV wieku w związku z planowaną budową nowego rybnickiego kościoła Matki
Boskiej Bolesnej, kościół na górce planowano rozebrać.
Kaplica św. Jana
Dziesiejsza ulica św.Jana stanowiła dawniej centrum miejskiej zabudowy dawnego Rybnika. To tutaj znajdowała
się karczma "Świerklaniec", tędy także przechodził trakt raciborski, żorski i gliwicki. Tutaj także
około 1300-1450 roku powstała kapliczka pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Była to mała, drewniana
budowla. Stała ona w miejscu dzisiejszej figury Jana Nepomucena. Ufundowana ona została prawdopodobnie
przez bogatego kupca lub przez władze miasta. Najprawdopodobniej jednak kaplica ta należała do kościoła
parafialnego pod wezwanien Wniebowziecia NMP. W 1652 roku tę niewielka budowlę powiększone i stała się
kaplicą szpitalną. Inne zapisy z XVII wieku mówią, że wokół tej kapliczki powstał niewielki cmentarzyk
dla zmarłych pacjentów z pobliskiego szpitaliku. Kaplicę te potocznie nazywano "kościółkiem". Rozebrano
ją w 1796 roku w związku z planami budowy kościoła MBB. Pamiątką po niej jest nazwa biegnącej tam ulicy.
Budowa kościoła
Pod koniec XVIII wieku w Rybniku coraz częściej mówiło się o potrzebie budowy nowego kościoła.
Najbardziej sprawę tę podnosił ks. Feliks Reisner - sprawował on urząd rybnickiego proboszcza od
1772 roku. Wszyscy w tym czasie zdawali sobie sprawę, że kościół "na górce" jest już za stary i za
ciasny. Różnica zdań dotyczyła miejsca, gdzie ma powstać nowa świątynia. Rybnicki proboszcz, burmistrz
Jan Belling oraz większość rybniczan chciało, aby nowy kośćiół stanął bliżej rynku. Sprzeciwiał się
temu dawniejszy właściciel Rybnika - hrabia Antoni Węgierski. Problem został rozwiązany polubownie w
1796 roku. Postanowiono, że kościół pod wezwaniem Matki Boskiej Bolesnej stanie bliżej rynku. Z koścoioła
pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP zrobi się kaplicę cmentarną. Dzisiaj ten kościółek pełni funkcję kaplicy
akademickiej.
Piersze plany budowy kościoła wykonał architekt Samuel Fryderyk Ilgner w 1794 roku. Było to w czasie,
kiedy nie wiadomo było, gdzie powstanie świątynia. Ostateczna decyzja o budowie kościoła zapadła jesienią
1796 roku. Wtedy hrabia Antoni Węgierski zgodził się na lokalizację kościołą przy Placu św. Jana i
wspomógł budowę kwotą 2 tyś. talarów. Dodatkowo rząd pruski i król Fryderyk Wilhelm III Hohenzollern
zdecydował się wspomóc budowę kwotą 3 tyś. talarów (dla porównania w tym czasie dzień pracy woźnicy z
własnym wozem i dwoma końmi kosztował pół talara). Należy zaznaczyć, że czas na taką inwestycję nie był
sprzyjający, gdyż panstwo pruskie szykowało się w tym czasie do wojny z Francją. Wiosną 1797 roku
na plac budowy zwieziono pierwsze materiały. Prace murarskie wykonała firma budowlana Karola Tietza
z Raciborza, roboty cisielskie wykonał mistrz ciesielski Jakub Władarz z Żor, wapno zakupiono z
wapiennika pana Sarganka z Wyrów koło Mikołowa, cegły i dachówki dostarczył mistrz ceglarski Andrzej
Viola z Rybnika. Mimo trudności od wiosny do jesieni 1798 roku prowadzone były poważne prace budowlane,
a murarze wyszli ponad fundamenty i wyciągnęli mury na około 2 metry wysokości. W 1799 roku
murarze zakończyli budowę murów i 2 sierpnia świętowali "glajcha". Wiosną 1800 roku kościół stał
już w stanie surowym. Rozpoczął się dwuletni okres prac wykończeniowych w środku kościoła. Dokończono
też budowę wieży, chowając w jej bani okolicznościowy dokument pamiątkowy.
Kiedy bryła kościoła była już gotowa, zauważono, że budowli brakuje wokół odpowiedniej przestrzni.
Wtedy też ówczesny ks. proboszcz Reisner przejął okoliczny ogród Aleksandra Kapsy, dając mu w zamian
odpowiednio wysokie wynagrodzenie w postaci dużego pola nad rzeką Ruda niedaleko młyna na Wawoku.
Kalendarz budowy:
1772 - Rybnickim proboszczem zostaje ks. Feliks Reisner
1794 - Architekt Ilgner wykonuje pierwsze plany kościelnego budynku
1796 - Rozbiórka starej kaplicy św. Jana w celu przygotowania miejsca na budowę
1796 - Król pruski akceptuje budowę kościoła w Rybniku
1797 - Przygotowanie terenu pod budowę i wybór wykonawców
1798 - Budowa fundamentów i murów na wysokość ok. 2 metrów
1799 - Zakończenie prac murarskich, pokrycie kościoła dachem
1800 - Ukończenie budowy wieży, roboty wykończeniowe we wnętrzu
1801 - Roboty wykończeniowe i poświęcenie kościoła
1806 - Umieszczenie figury św. Jana Nepomucena przed kościołem
1810 - Zawieszenie nowych dzwonów na wieży
Ciekawostki z dziennika budowy:
Przy budowie kościoła wykorzystano 600 tyś. cegieł za 750 talarów, 45 tyś. dachówek za 90 talarów.
Murarze za robociznę wzięli 1570 talarów, a cieśle 500 talarów. Do przewozu materiałów
budowalnych wykorzystano 4970 kursów furmanką, które nic nie kosztowały, ponieważ chłopi w ten
sposób odrabiali pańszczyznę. Wśród sponsorów kościoła byli: król pruski, hrabia Węgierski,
kopalnia "Hoym" z Biertułtów, Rada Miasta Rybnika, parafianie oraz rybnicki pastor ewangelicki,
nauczyciel z ewangelickiej szkoły i siedmiu Żydów.
Poświęcenie kościoła
Poświecenie kościoła zaplanowano na listopad 1801 roku, dlatego też pracujący przy budowie spieszyli
się aby zdążyć z ukończeniem prac przed zaplanowanym terminem.
Uroczyste poświęcenie kościoła miało miejsce 15 listopada 1801 roku. Na uroczystość tę przybyło bardzo
wielu dostojników kościelnych i miejskich. Konsekratorem, czyli ten, który poświęcił świątynię został
opat rudzki Bernard Galbierz. Niestety nie zachowały się opisy przebiegu uroczystości ani lista przybyłych
na tę uroczystość gosci.
Matka Boska Bolesna - skąd takie wezwanie ..?
W pierwszej połowie XVIII wieku papież Benedykt XIII właczył do liturgii kościoła katolickiego
słynną średniowieczną sekwencję "Stabat Mater Dolorosa", w tłumaczeniu: "Stała Matka Boleściwa".
Prawdopodbnie ten nurt pobożności dotarł również na Śląsk, do Rybnika. W latach 1735-1749 proboszczem
w rybnickiej parafii był ks. Franciszek Tomaszny. To On zaprowadziła w rybnickiej parafii nowy zwyczaj
obchodzenia odpustu w święto Matki Boskiej Bolesnej - w trzecią niedzielę września. Można przypuszczać,
że inspirował się modną wówczas pobożnością, lub też odnosił się do istniejącego już w rybnickim
kościele ołatrza Matki Boskiej Bolesnej. Można także przypuszczać, że w tych czasachpowszechnej biedy,
głodu i nieustannych wojen - cierpiąca Matka była szczególnie bliska parafianom księdza. Po śmierci
proboszcza rybniczanie na zawsze pozostali przy wrześniowym odpuście Matki Boskiej Bolesnej. Właśnie
ten nowy zwyczaj spowodował, że wybudowanemu w Rybniku kościołowi w 1801 roku, nadano oficjalnie
wezwanie Matki Boskiej Bolesnej (dziś Matki Bożej Bolesnej). Tak pozostało do dnia dzisiejszego.
Parafia rybnicka w średniowieczu była największą w tej części Śląska. Jeszcze w II połowie XIX wieku swoim
zasięgiem obejmowała ponad 20 miejscowości. Znajdowały się wśród nich: Rybnik, Paruszowiec, Smolna,
Jankowice, Chwałowice, Chwałęcice, Ligota Rybnicka, Golejów, Jejkowice, Książenice, Niedobczyce, Niewiadom,
Ochojec, Orzepowice, Popielów, Radziejów, Przegędza, Radoszowy, Kamień, Rybnicka Kuźnia, Wielopole,
Zamysłów, Zebrzydowice.